De grap die bleef plakken: hoe rollen in je team vastroesten

De grap die bleef plakken. Dat overkwam een van de deelnemers tijdens een training die ik begeleidde. Een groep van louter mannen, goed op elkaar ingespeeld, hard werkend en met veel plezier in de omgang. Precies het soort team waarvan je op het eerste gezicht zou zeggen: hier zit niets scheef.

Toch zat er iets scheef. En het kostte weken voordat het aan de oppervlakte kwam.

“De eerste keer lachte hij nog mee”

Er werden grapjes gemaakt. Steeds over hetzelfde: het Limburgse accent van een van de teamleden. De eerste twee, drie keer lachte hij er zelf ook om. Zo gaat dat vaak in een team, een beetje plagen hoort erbij. Maar ergens tussen de derde en de twintigste keer sloeg het om. De grap bleef precies hetzelfde. Wat die grap met hem deed, veranderde compleet.

Wat niemand doorhad, was wat het met hem deed. Hij werd wat stiller in vergaderingen. Gaf minder vaak zijn mening. Trok zich meer terug, alsof hij zichzelf een beetje kleiner maakte om maar niet meer op te vallen.

“Hoe kan iets wat zo onschuldig voelde, zo veel aanrichten?”

Tot hij het tijdens een van de sessies hardop uitsprak. Dat het hem inmiddels echt raakte. De groep schrok hiervan. Ze schrokken van wat die grap met hem gedaan had. “Dat heb ik me nooit gerealiseerd,” zei iemand, en dat klopte ook. Niemand had dit ooit zo bedoeld, en juist dat maakte het zo confronterend: hoe kan iets wat zo onschuldig voelde, zo veel aanrichten?

Hoe een grap een etiket wordt

Dit patroon heeft een naam. In mijn boek beschrijf ik het als het patroon van vastgezette rollen of etiketten. In elke groep spelen rollen: de grappenmaker, de criticaster, de optimist, de rem op het tempo. Op zich niets bijzonders, die rollen houden een team scherp.

Het probleem ontstaat wanneer een rol vastgeplakt raakt aan één persoon. Dat gaat sneller dan je denkt, en vaak via woordjes als nooit en altijd. “Mary is altijd zo’n pietlut.” “Willem moet altijd zo moeilijk doen.” Voordat je het doorhebt, is de grap geen grap meer maar een etiket, en het etiket geen etiket meer maar een aanname over wie iemand is.

De rol die je zelf ook hebt, alleen minder zichtbaar

Er zit iets ontregelends in dit mechanisme. De grappenmaker, de criticaster, ze zitten allebei in ons allemaal, ook al zien we dat zelf vaak niet zo. Juist wanneer we ons niet met zo’n rol willen identificeren, zijn we eerder geneigd hem op een ander te projecteren. “Hij kan ook nooit serieus zijn!” zeggen we dan, terwijl diezelfde neiging tot relativeren, tot een grapje maken op het verkeerde moment, ergens ook gewoon in onszelf zit. Alleen durven we dat zelden aan onszelf toe te geven.

Een rol wordt gemaakt tot identiteit

Zo werd een grapje over het Limburgs accent een rol waarin die collega vastgezet werd. Hij wérd het Limburgs accent, met alles wat daaraan vasthangt. Alle mogelijke oor- en vooroordelen. En dat is wat deze collega voelde en waarom hij zich meer en meer terugtrok.

Wat het kost als een rol vastroest

Zolang rollen fluïde blijven, houden ze een team juist scherp. Er is altijd iemand nodig die de vinger op de zere plek legt, en iemand die de boel weer bij elkaar brengt als het schuurt. Pas wanneer die rollen star worden, rigide als het ware, ontstaat het probleem. De verstoorder wordt weggezet als lastig. De vredestichter wordt niet meer serieus genomen. En degene die het grapje al jaren incasseert, durft op een gegeven moment niets meer te zeggen.

“Als rollen rigide zijn, wordt het voor de Harry’s in je team steeds onveiliger om van zich te laten horen.”

Ik ken dit mechanisme ook van dichtbij. Ik ben van mijn zesde tot mijn zestiende gepest, en op een gegeven moment werd ik zelf, puur uit zelfbescherming, een paar maanden pester. Het paste me niet, maar het voelde veiliger dan opnieuw slachtoffer zijn. Je neemt op zo’n moment gewoon een andere rol aan binnen hetzelfde systeem. Dat is precies waarom het zo weinig oplevert om alleen naar dader en slachtoffer te kijken. De rol is er, ze is functioneel voor het geheel, en wie haar alleen bij één persoon neerlegt, mist wat er werkelijk speelt.

Hoe je een vastgezette rol weer loskrijgt

De oplossing zit niet in het aanwijzen van een schuldige, hoe verleidelijk dat ook is. Ze zit in het zichtbaar maken van de rol zelf, los van de persoon die haar op dat moment toevallig vervult.

Dat is precies wat er gebeurde in mijn training. Niemand kreeg de schuld op een manier die de deur dichtsloeg. In plaats daarvan gingen de andere teamleden naar hun eigen gedrag en rollen kijken. Iemand zei het hardop: “Dit is wat ik doe, en vaak vanuit mijn eigen onzekerheid. Een grapje maken voelt makkelijker dan laten zien dat ik me onzeker voel.”

“Van etiket naar waarneming naar nieuwsgierigheid.”

Dat noem ik rolfluïditeit. Je zorgt dat iedereen in een groep élke rol kan pakken, in plaats van dat één iemand voorgoed de plek van criticaster, optimist of grappenmaker bezet houdt. Het begint klein: benoem wat je ziet, zonder oordeel. Niet “jij doet altijd zo moeilijk,” maar “ik hoor vooral kritische vragen, wie herkent dat?” Om dan door te vragen: “Kan iemand mij vertellen wat hieronder ligt?” Van etiket naar waarneming naar nieuwsgierigheid. Dat kleine verschil maakt de rol bespreekbaar zonder de persoon vast te zetten.

Een korte vraag voor jou

Is er in jouw team iemand die stelselmatig de grap voor zijn kiezen krijgt? Iemand van wie je de kritiek al bent gaan negeren voordat hij zijn zin heeft afgemaakt, omdat “hij nou eenmaal altijd zo is”? En misschien nog interessanter: welke rol pak jij zelf, telkens weer, zonder dat je ooit bewust besloten hebt dat dit jouw rol zou worden?

Vastgezette rollen breek je zelden alleen open. Dat vraagt een team dat leert kijken naar de dynamiek zelf, in plaats van naar wie er schuldig is. Precies dat is waar we in mijn negenmaandse traject Deep Reset mee werken: teams en directies leren onder de oppervlakte te kijken, voordat een vastgezette rol iemand voorgoed het zwijgen oplegt.

Meer weten?

Dit verhaal vertelde ik ook in De Beste Sales Podcast, waar ik uitgebreid inging op leiderschap, moeilijke gesprekken en Deep Democracy. Daarin bespreek ik onder andere waarom je als leider lang niet altijd zelf het besluit hoeft te nemen, hoe een diep democratisch debat verschilt van een gewoon meningsverschil, en wat de eerste stap is als een directieteam vastloopt in besluitvorming. Vanaf 14 augustus te beluisteren op Spotify en op de site zelf.

Wil je dieper in dit thema duiken? In mijn boek Lui Leiderschap & Krachtig Kaderen lees je uitgebreid over vastgeroeste patronen, hoe je ze herkent en hoe je als leider bijdraagt aan het in stand houden ervan, vaak zonder dat je het doorhebt.