Je mag veranderen. Alleen niet van ons. 

Dag één. Donald Pols, jarenlang directeur van Milieudefensie, begint zijn nieuwe baan bij Tata Steel. En nog voor hij zijn jas heeft opgehangen, ligt hij eruit. Zijn extreemrechtse verleden is boven water gekomen. Verborgen gehouden. Game over.  

Maar is dat het verhaal? Of is het eigenlijk dit: wij zijn niet in staat om mensen te zien zoals ze nú zijn. Wij straffen van mening veranderen af alsof het een misdaad is. 

Je mag veranderen. Of toch niet? 

Ik heb ooit op de LPF gestemd. In de tijd van Pim Fortuyn. Nu pleit ik voor psychologische veiligheid, inclusie en het horen van alle stemmen in een groep. Hoe die verschuiving er precies uitzag? Dat vertel ik je graag bij een kop koffie. Maar het punt is: mensen veranderen. Echt. Diep. Soms radicaal. 

“Van extreem rechts naar klimaatactivist” 

Het probleem bij Pols zit hem niet alleen in het verborgen houden. Als hij dit verleden zelf had benoemd, had hij nu waarschijnlijk nog gewoon zijn baan. Sterker: hij had er een krachtig verhaal van kunnen maken. Van extreem rechts naar klimaatactivist. Dat is geen zwak verhaal. Dat is, mits je het zelf vertelt, misschien wel het sterkste verhaal dat je kunt hebben. 

Maar zelfs dan. Hadden wij het hem geloofd? 

Van mening veranderen? Dan lieg je dus ergens over. 

Mijn vader handelde naar een principe dat veel mensen herkennen: eens een dief, altijd een dief. Hij zei het niet altijd hardop, maar je voelde het. Wie iets fout had gedaan, bleef dat. Punt. Het is een begrijpelijke reflex. En tegelijk een gevaarlijke. 

Elke Wiss schrijft in Socrates op Sneakers (https://www.amboanthos.nl/boek/socrates-op-sneakers) dat onze meningen en opvattingen uiteindelijk onze identiteit vormen, en dat we die identiteit niet graag bevragen. Laat staan dat we zo flexibel zijn om onze opvattingen te herzien. We zijn geneigd te scoren met een mening in plaats van een vraag te stellen. We willen gelijk krijgen, niet gelijk herzien. 

Lastig genoeg als het alleen om jezelf gaat. Het wordt pas echt ondraaglijk als de groep er ook nog eens aan meedoet. 

“Alsof inzicht opdoen een moreel vergrijp is” 

In mijn werk zie ik dit dagelijks. In teams krijgen mensen een rol toebedeeld. De criticaster. De clown. De verzorger. De moeilijkdoener. Maar het gaat niet alleen om die archetypische rollen. Het gaat ook om meningen en standpunten. “Jij hebt altijd gezegd dat je teamuitjes vreselijk vond! Nu organiseer je zelf een teamuitje. Dat maakt je niet echt geloofwaardig! Waar lieg je nog meer over?” Alsof van mening veranderen hetzelfde is als liegen. Alsof inzicht opdoen een moreel vergrijp is. 

“De groepsdynamiek is niet wreed. Ze is gewoon grondig.” 

Zodra een etiket geplakt is, doet de groep er onbewust alles aan om het op zijn plek te houden. Het systeem heeft belang bij stabiliteit. De criticaster die zijn twijfels uitspreekt, doet dat steeds harder naarmate zijn teamgenoten zich steeds verder van diezelfde twijfels verwijderen. Ze projecteren al hun kritische gedachten op hem, zodat zij lekker in het positieve kunnen blijven. De groepsdynamiek is niet wreed. Ze is gewoon grondig. 

Het gevolg is rolrigiditeit. Iemand zit vast. Niet omdat die persoon niet kan veranderen, maar omdat de omgeving geen ruimte geeft voor verandering. En als dat vastzetten lang genoeg duurt, gelooft de persoon het zelf ook. Zo werkt een systeem. 

De enige uitweg: vertrekken 

Er is in teams maar één bewezen strategie om van een vastgeplakt etiket af te komen: weggaan. De moeilijkdoener pakt zijn koffers. Het team haalt opgelucht adem. En dan, soms binnen weken, heeft iemand anders die rol overgenomen. Want de rol blijft. Altijd. Wie er ook vertrekt, de behoefte aan een criticaster, een zondebok of een clown verdwijnt niet. 

Ik schreef er eerder over: de rotte appel in een team bestaat niet. Het is een rol. Geen persoon. 

Ruimte maken voor van mening veranderen 

Verandering en groei vragen iets wat wezenlijk moeilijk is: je eigen overtuiging loslaten als monopolie op de waarheid. Openstaan voor het idee dat iemand anders kan zijn dan hoe je diegene hebt leren kennen.  

Dat betekent ook actief het andere perspectief opzoeken en je eigen oordeel uitstellen. Niet wachten tot het zich aandient, maar ernaar vragen. We kunnen Pols vastzetten op de rol van extreem rechts. Maar we kunnen ook vragen: hoe kun jij die ervaring nu inzetten voor iets goeds? Pols liet zien hoe volharding en passie eruit zien. Jarenlang, consequent, voor het klimaat. Diezelfde kwaliteiten die hij ooit voor het verkeerde doel inzette, zette hij voor het goede in. Dát is wat er toe doet. Niet ons eigen oordeel en het vasthouden daaraan. 

En nu – hoe komt iemand ooit nog ergens binnen? 

Alleen als wij bereid zijn mensen niet vast te zetten in wie ze ooit waren. Dat vraagt geen naïviteit. Het vraagt nieuwsgierigheid. De vraag die Elke Wiss zou stellen: hoe weet ik dat wat ik over iemand denk, het hele verhaal is? 

Misschien is de echte vraag niet of Pols iets te verbergen had. De vraag is of wij in staat zijn om iemand meer te zien dan zijn verleden. Eens een dief, is niet altijd een dief. Mensen veranderen wel. Gelukkig maar. En van mening veranderen is geen zwakte. Het is misschien wel het moedigste wat iemand kan doen. 

Eens een LPF-stemmer? Vraag het mij maar. 

En jij? 

Benieuwd hoe je in je eigen team meer ruimte maakt voor verandering en groei? In Lui Leiderschap gaan we daar samen mee aan de slag. 

P.S. Het volledige verhaal over Donald Pols lees je in dit NRC-artikel.